Χρήστος Κάτσικας

Η περίοδος της δικτατορίας άφησε βαθύ αποτύπωμα σε κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Η εκπαίδευση δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Αντιθέτως, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας αυστηρής πολιτικής ελέγχου, ιδεολογικής επιβολής και εκκαθαρίσεων, με στόχο τη διαμόρφωση «νομιμοφρόνων» πολιτών και την εξουδετέρωση κάθε διαφορετικής φωνής.

Πρώτο μέλημα της δικτατορίας ήταν να επιβάλει «σιδερένιο» έλεγχο μέσω εγκάθετων διοικήσεων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, ξεκινώντας από τις διώξεις των «μιασμάτων», «μη νομιμοφρόνων» και υπόπτων για «αντεθνική» δράση εκπαιδευτικών. Παράλληλα, «αναδιοργάνωσε» την εκπαίδευση με τον αναγκαστικό νόμο 129/67 και τον νόμο 651/70, τα οποία ήταν και τα δύο βασικά διατάγματα, με τα οποία πορεύτηκε η εκπαίδευση κατά τη διάρκεια της επταετίας.

Με τον αναγκαστικό νόμο 129/1967 άνοιξε ο δρόμος για μαζικές απολύσεις εκπαιδευτικών, χωρίς δικαίωμα προσφυγής.

Περίπου 260 εκπαιδευτικοί απολύθηκαν άμεσα, ενώ το πειθαρχικό δίκαιο περιλάμβανε κατηγορίες όπως:

• «έλλειψις πίστεως προς την πατρίδα»

• «εκδήλωση πολιτικών φρονημάτων»

• ακόμη και η απλή κριτική προς την προϊσταμένη αρχή

Η έννοια του «μη νομιμόφρονος» ήταν τόσο ευρεία, ώστε μπορούσε να συμπεριλάβει σχεδόν οποιαδήποτε στάση ή άποψη αποκλίνουσα από τη γραμμή του καθεστώτος.

«Μη νομιμόφρων θεωρείται ο υπάλληλος όστις εμφορείται υπό κομμουνιστικών ή αντεθνικών ιδεών ή προπαγανδίζει υπέρ αυτών ή καθ’ οιονδήποτε τρόπον συνεργεί εις την διάδοσιν αυτών ή εξαίρει ταύτας ή έχει καθ’ οιονδήποτε τρόπον επαφήν ή συννενόησιν μετά των οπαδών των ιδεών τούτων ή στρέφεται κατά του κρατούντος πολιτειακού καθεστώτος ή των βασικών θεσμών αυτού ή ακολουθεί αντεθνικά ή κομμουνιστικά συνθήματα (…) ή παροτρύνει ή συνηγορεί υπέρ τοιαύτης στάσεως και συναθροίσεως ή μετέχει δημοσίας συναθροίσεως προς διατάραξιν της δημοσίας τάξεως ή εκτελεί πράξεις προβλεπομένας υπό του νόμου 375/1936 (κατασκοπεία)».

Παράλληλα η Χούντα επανέφερε την καθαρεύουσα από την τετάρτη δημοτικού ως επίσημη γλώσσα διδασκαλίας, η υποχρεωτική εκπαίδευση έγινε από εννιάχρονη πάλι εξάχρονη, οι παιδαγωγικές ακαδημίες έγιναν ξανά δίχρονες από τρίχρονες, επανήλθε το ενιαίο εξατάξιο γυμνάσιο με δυνατότητα κατεύθυνσης θεωρητικής, ή τεχνικής, από την Δ' γυμνασίου, αποσύρθηκαν βιβλία και αντικαταστάθηκαν από άλλα, κ.α.

Σχολεία λιγότερα, μαθητές λιγότεροι

Παρά την προπαγανδιστική ανακήρυξη του 1969 ως «έτους της Παιδείας», η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Όπως καταγράφει ο Διονύσης Ελευθεράτος, η φαινομενική «βελτίωση» της αναλογίας διδασκόντων-διδασκομένων οφειλόταν στη μείωση των μαθητών.

• 948.000 μαθητές το 1969

• 937.000 το 1970

• 907.000 το 1971

Την ίδια περίοδο καταργήθηκαν 618 μονοθέσια δημοτικά, συγχωνεύθηκαν 294 σχολεία, υποβιβάστηκαν 1.577 σχολικές μονάδες και μειώθηκαν κατά 102 οι θέσεις δασκάλων

Η μετανάστευση, σε συνδυασμό με τις συγχωνεύσεις, οδήγησε σε δραστική μείωση του μαθητικού πληθυσμού.

«Εκπαιδευτικές» δράσεις και επιδείξεις

Η αλήθεια είναι ότι κατά μια έννοια η χούντα κατόρθωσε να διευρύνει τον κύκλο των «εκπαιδευτικών» δραστηριοτήτων των μαθητών. Κουβαλούσε τους μαθητές από εδώ και από εκεί, από εκδηλώσεις φανφάρας μέχρι την αλήστου μνήμης υποδοχή του αντιπροέδρου των ΗΠΑ Σπύρου Άγκνιου (Οκτώβριος 1971) όχι μόνο για λόγους «εθνικής διαπαιδαγωγήσεως» αλλά και επειδή χρειαζόταν «μπούγιο».

Λογοκρισία χωρίς όρια

Η λογοκρισία υπήρξε καθολική και συχνά παράλογη. Στη λίστα των απαγορευμένων συγγραφέων δεν βρίσκονταν μόνο πολιτικά «επικίνδυνοι» στοχαστές, αλλά και κλασικά έργα.

Απαγορεύτηκαν, μεταξύ άλλων οι: Αλμπέρ Καμύ, Ζαν-Πολ Σαρτρ, Τόμας Μαν, ακόμα και ο Αριστοφάνης και ο Αριστοτέλης

Η γραφειοκρατική αυθαιρεσία έφτανε σε κωμικοτραγικά επίπεδα: το έργο «Ελληνική Νομαρχία» στάλθηκε για έγκριση στο Υπουργείο Εσωτερικών… λόγω της λέξης «νομαρχία».

Η προσπάθεια ελέγχου δεν περιοριζόταν στις ιδέες, αλλά επεκτεινόταν και στην καθημερινότητα. Στις παιδαγωγικές ακαδημίες επιβλήθηκαν κανονισμοί που αγγίζουν τα όρια του παραλόγου. Απαγορευόταν το «συνομπρελίζεσθαι», δηλαδή η κοινή χρήση ομπρέλας, στοχοποιούνταν η εμφάνιση των σπουδαστριών, με απαγορεύσεις για μίνι φούστες και μακιγιάζ, ακόμη και το κάπνισμα των γυναικών θεωρούνταν «πρόκληση».

Ο αυταρχικός, επιθεωρητής εκπαίδευσης αποφάσιζε: «…Των εριτίμων κυριών και δεσποινίδων, η ατιμέλεια προκαλεί αποστροφήν. Ούτω, έτι πλέον το καπνίζειν υπό των γυναικών, το μινιφουστοφορείν, το οφρυοβλεφαρογράφειν σκορπίζουν αηδίαν, διότι το Εκπαιδευτήριον δεν είναι αίθουσα ντιορικών επιδείξεων αλλά ιερά Κιβωτός θείων λειτουργημάτων».

Δίπλα στις γνωστές γελοιότητες για την «κοσμίαν εμφάνισιν και συμπεριφοράν των μαθητών» υπήρχαν και οι συστάσεις-διαταγές για την αμφίεση των καθηγητών. Eτσι, μια εμπιστευτική εγκύκλιος απαγόρευε το... ζιβάγκο.

Δεν επιτρεπόταν να φορούν οι καθηγητές «αντί υποκαμίσου μετά λαιμοδέτου περιβολή διά πλεκτών τύπου ζιβάγκο... ιδία εν τω σχολείω και εκτός αυτού...».

Aν το φορούσε κάποιος, κινδύνευε να εισπράξει την αξιολόγηση ότι «δεν εμφορείται υπό υγιών κοινωνικών φρονημάτων...».

Η εκπαίδευση επί δικτατορίας δεν ήταν απλώς αυστηρή. Ήταν ένα σύστημα επιτήρησης, ελέγχου και φίμωσης. Οι εκπαιδευτικοί δίδασκαν υπό καθεστώς φόβου, οι μαθητές μεγάλωναν μέσα σε ένα περιβάλλον πειθαρχίας και ιδεολογικής μονοφωνίας.

Κι όμως, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, γεννήθηκαν και αντιστάσεις. Γιατί, όσο αυστηρός κι αν είναι ο έλεγχος, η σκέψη δύσκολα φυλακίζεται. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ισχυρό μάθημα που άφησε εκείνη η σκοτεινή περίοδος.