Για δεκαετίες ολόκληρες, το αφήγημα του τουρισμού ως η «βαριά βιομηχανία» της Ελλάδας παρουσιάστηκε σαν πανάκεια στα οικονομικά της προβλήματα. Μας έπεισαν να ξεριζώσουμε τις ελιές, να εγκαταλείψουμε τα χωράφια, να πουλήσουμε τα καΐκια και τη γη για να χτίσουμε «rooms to let» και βίλες με πισίνες. Το παραμύθι όμως της ανάπτυξης μετατράπηκε γρήγορα σε μηχανισμό κερδοφορίας για τους λίγους και αποξένωσης για τους νησιώτες. Τα ελληνικά νησιά βιώνουν μια βαθιά και επικίνδυνη αλλαγή. Τα πανέμορφα ηλιοβασιλέματα, το λευκό των σπιτιών και το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου, έχει αντικατασταθεί από το φαινόμενο του υπερτουρισμού μετατρέποντας ζωντανές κοινωνίες σε προϊόν προς πώληση και τους μόνιμους κατοίκους σε υπαλλήλους των επισκεπτών.

Η Αμοργός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αλλαγής. Ένα νησί που διατήρησε για αιώνες την αυτάρκειά του, μέσω του πρωτογενούς τομέα, βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια νέα μορφή εξάρτησης, πιο ύπουλη από τις παλιές: την οικονομική κατοχή μέσω του τουρισμού. Ενώ προβάλλεται διεθνώς ως «ανέγγιχτος παράδεισος», οι κάτοικοί του ζουν την αντίφαση της εγκατάλειψης.

Στις αρχές του 2025, η παραίτηση της μοναδικής ειδικευόμενης καρδιολόγου από το Κέντρο Υγείας Αμοργού άφησε το νησί χωρίς κανέναν ειδικευμένο γιατρό. Παρά το γεγονός ότι προβλέπονται οκτώ θέσεις ειδικών γιατρών, οι περισσότερες παραμένουν κενές, ενώ κρίσιμες ειδικότητες όπως παιδίατρος, παθολόγος ή ορθοπεδικός, απουσιάζουν εντελώς. Οι κάτοικοι αναγκάζονται να περιμένουν μέρες για μια απλή εξέταση ή να ταξιδεύουν στη Νάξο, ακόμα και για απλά περιστατικά. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι διακομιδές γίνονται ασυνόδευτες, με οδηγούς ασθενοφόρων να μεταφέρουν ασθενείς χωρίς γιατρό. Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, τον Ιανουάριο του 2025, οι Αμοργιανοί βγήκαν στους δρόμους. Εκατοντάδες κάτοικοι συγκεντρώθηκαν έξω από το Κέντρο Υγείας, κρατώντας πανό με συνθήματα όπως «Φτάνει πια η κοροϊδία, στην Αμοργό είναι άδεια τα ιατρεία». Οι προσωρινές αποσπάσεις γιατρών από τη Νάξο ή άλλα νησιά δεν αποτελούν λύση, παρά μόνο ακόμα μια συγκάλυψη της πραγματικότητας. Η Αμοργός χρειάζεται σταθερό υγειονομικό προσωπικό, το οποίο να ζει και να εργάζεται σε ανθρώπινες συνθήκες, όχι πρόχειρες μετακινήσεις και εξαντλητικές εφημερίες ώστε να «φαίνεται» πως όλα λειτουργούν. Ωστόσο, αν και η διαμαρτυρία καλέστηκε με ψήφισμα του δημοτικού συμβουλίου, η πολιτική του Δήμου, όπως είναι αναμενόμενο, παραμένει αντιφατική: την ίδια στιγμή που προειδοποιεί για τον κίνδυνο της εγκατάλειψης, προωθεί έργα που εξυπηρετούν αποκλειστικά τα τουριστικά συμφέροντα.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σχέδιο για το νέο λιμάνι στα Κατάπολα. Πρόκειται για έργο που θα μπορεί να δέχεται μεγάλα κρουαζιερόπλοια, μετατρέποντας τον ήσυχο, παραδοσιακό όρμο των Καταπόλων σε σημείο εισόδου μαζικού τουρισμού. Ως «συνοδό έργο» του λιμανιού, ο Δήμος προωθεί και τη χάραξη νέου περιφερειακού δρόμου ο οποίος, σύμφωνα με την μελέτη που προτείνει ο ίδιος, θα διέρχεται μέσα από την αρχαιολογική ζώνη Α της αρχαίας Μινώας, μιας προστατευόμενης περιοχής και αδόμητης κατά την ισχύουσα νομοθεσία. Αν και οι αρχαιολόγοι και πολλοί κάτοικοι έχουν εκφράσει ανησυχίες, ο σχεδιασμός προχωρά, με το πρόσχημα της «αναπτυξιακής ανάγκης». Είναι χαρακτηριστικό ότι, ενώ το νησί στερείται γιατρών και βασικών υποδομών, εξασφαλίζονται κονδύλια για δρόμους, λιμάνια, μεγάλες μελέτες και έργα που εξυπηρετούν μόνο επιχειρηματικά συμφέροντα.

Ταυτόχρονα, στο νησί παρατηρείται μια σταθερή αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας, που δεν προκύπτει από τις ανάγκες των κατοίκων, αλλά από την πίεση του τουριστικού κεφαλαίου. Αγροτεμάχια που άλλοτε στήριζαν την τοπική παραγωγή μετατρέπονται σε καταλύματα και εξοχικές βίλες, ενώ παλαιοί στάβλοι, ανακαινίζονται αποκλειστικά για βραχυχρόνια μίσθωση. Οι τιμές των ακινήτων ανεβαίνουν διαρκώς, τα οικόπεδα αλλάζουν χέρια με αντάλλαγμα ποσά απλησίαστα για έναν εργαζόμενο και η στέγη μετατρέπεται από κοινωνικό δικαίωμα σε εμπόρευμα. Οι μόνιμοι και εποχικοί εργαζόμενοι αναγκάζονται να ζουν στρυμωγμένοι ή να πληρώνουν υπέρογκα ενοίκια.

Το 2025 επίσης, οι σεισμοί που έπληξαν τα νησιά της Σαντορίνης και της Αμοργού ήρθαν να επιβεβαιώσουν αυτή την τρωτότητα του τουρισμού. Παρά το γεγονός ότι οι ζημιές ήταν περιορισμένες, οι κρατήσεις μειώθηκαν αισθητά. Οι τουρίστες αναζήτησαν «ασφαλέστερους» προορισμούς, δείχνοντας για άλλη μια φορά πως μια ολόκληρη τοπική οικονομία μπορεί να τιναχτεί στον αέρα από ένα φυσικό γεγονός ή μια απλή φήμη. Δεν είναι η πρώτη φορά βέβαια που φαίνεται η παροδικότητα και η αστάθεια του γρήγορου κέρδους και του μαζικού τουρισμού. Στη διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, όταν τα σύνορα έκλεισαν και οι αφίξεις μηδενίστηκαν, τα νησιά βυθίστηκαν στο σκοτάδι. Εκατοντάδες μικρές επιχειρήσεις κατέρρευσαν μέσα σε λίγες εβδομάδες, και οι ίδιοι που χθες δούλευαν ασταμάτητα στα εστιατόρια και στα ξενοδοχεία, έμειναν χωρίς εισόδημα και παραδομένοι στην εγκατάλειψη του κράτους.

Και καταλήγουμε, εντούτοις στην πιο εύλογη απορία που θα είχε κάποιος: Γιατί η “βαριά βιομηχανία” του τουρισμού, που υποτίθεται φέρνει δισεκατομμύρια στη χώρα, αφήνει πίσω της νησιά δίχως ιατρούς, δίχως παιδίατρους, δίχως κοινωνικές υποδομές; Η απάντηση είναι απλή: διότι τα χρήματα που προέρχονται από τον τουρισμό δεν μένουν εκεί όπου παράγονται.

Ο τουρισμός δεν είναι παραγωγική δραστηριότητα με μακροπρόθεσμο όφελος, αλλά ένας μηχανισμός μεταφοράς πλούτου προς τα πάνω. Τα περισσότερα έσοδα δεν επενδύονται ξανά στον τόπο που τα παράγει αλλά φεύγουν με τις πλατφόρμες κρατήσεων, τους ξένους tour operators, και τις εισαγόμενες πρώτες ύλες που χρειάζονται ώστε να ικανοποιηθούν οι ανάγκες των τουριστών. Στο τέλος της σεζόν, το μόνο που μένει πίσω είναι οι χαμηλόμισθοι εργάτες και η φθορά στο περιβάλλον. Καμία χώρα δεν έγινε πλούσια ζώντας αποκλειστικά από τον τουρισμό, γιατί ο τουρισμός δεν παράγει απολύτως τίποτα. Ζει από τη φθηνή εργασία, εξαντλεί τη γη, και μετατρέπει ολόκληρες περιοχές σε εξαρτημένες οικονομίες κατανάλωσης. Όταν υπάρξει μια κρίση όπως μια πανδημία, ένας σεισμός ή μια γεωπολιτική αναταραχή, τότε όλα καταρρέουν μέσα σε εβδομάδες.

Η λύση παρόλα αυτά δεν βρίσκεται στην άρνηση του ταξιδιού και της φιλοξενίας. Ο άνθρωπος χρειάζεται τον παραθερισμό. Χρειάζεται χρόνο για να ξανασυναντήσει τη φύση, να ξεκουραστεί χωρίς να καταναλώνει, να γίνει μέρος ενός τόπου και όχι απλά ένας περαστικός. Σήμερα, οι περισσότεροι δεν ταξιδεύουν για να ζήσουν, αλλά για να ξεφύγουν για λίγο από την εξάντληση και το άγχος της δουλειάς. Παίρνουν, λοιπόν, την άδεια που ορίζει το ημερολόγιο της εταιρείας τους και την ονομάζουν «διακοπές». Έτσι ο χρόνος αναπαύσεως έγινε κι αυτός μέρος της παραγωγής και της εκμετάλλευσης. Η πραγματική ανάπαυση, όμως είναι δικαίωμα κοινωνικό.

Το μέλλον των ελληνικών νησιών δεν κρίνεται από τον αριθμό των αφίξεων στα αεροδρόμια και τα λιμάνια, αλλά από το αν θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε την αξιοπρέπεια και την αυτάρκειά μας. Ο αγώνας για το Αιγαίο και για το κοινωνικό δικαίωμα των διακοπών είναι άλλος ένας αγώνας που ο ελληνικός λαός πρέπει να δώσει, ώστε τα νησιά να μην μετατραπούν σε θεματικά πάρκα για τους αστούς, με τους νησιώτες να είναι κομπάρσοι στο σπίτι τους.

Η Αμοργός αποδεικνύει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο πως η κυριαρχία του κεφαλαίου και των ιμπεριαλιστών καθορίζει κάθε πτυχή της ζωής μας. Το κράτος δεν αδιαφορεί αλλά εκτελεί. Εκτελεί την πολιτική που μετατρέπει τη χώρα σε χώρο εκμετάλλευσης, τους ανθρώπους σε φτηνό εργατικό δυναμικό και τη γη σε εμπόρευμα. Ο λαός όμως, δεν έχει τίποτα να περιμένει από τέτοιου είδους πολιτικές και επενδυτές, παρά μόνο να οργανωθεί, να αγωνιστεί και να πάρει πίσω τον τόπο του.

Οδυσσέας Τ.

από το περιοδικό πορεία, τ. 61, που κυκλοφορεί