Χρήστος Κάτσικας

Στο μικροσκόπιο η βαθιά κρίση στο δημόσιο σχολείο: Το «μάθημα» διδάσκεται πλέον όχι με έμπνευση αλλά με φόβο – φόβο μη γίνει κάποιο λάθος, μη χαθεί κάποια προθεσμία, μη θεωρηθεί κανείς «απείθαρχος»

Η δημόσια εκπαίδευση στην Ελλάδα μοιάζει σήμερα με πλοίο που ταξιδεύει ακυβέρνητο μέσα σε καταιγίδα. Ο φάρος της γνώσης θολώνει, καθώς όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί νιώθουν την ανάγκη να αντισταθούν στα κυβερνητικά μέτρα ενώ αυξάνονται και εκείνοι που εγκαταλείπουν τη θέση τους. Δεν πρόκειται απλώς για αριθμούς σε πίνακες – πρόκειται για ψυχές που κουράστηκαν να αντιστέκονται σε ένα κλίμα τοξικότητας, απαξίωσης και γραφειοκρατικής ασφυξίας.

Πρόσφατη έρευνα με δείγμα 1.447 εκπαιδευτικών αποκάλυψε υψηλά επίπεδα συναισθηματικής εξάντλησης και απώλεια νοήματος, ενώ η αποπροσωποποίηση αφορά έως και το 69% και η αίσθηση προσωπικής αποτυχίας το 73% των εκπαιδευτικών

Επιπλέον, μελέτες αναφέρουν ότι το 25% βιώνει υψηλή ή μέτρια συναισθηματική εξουθένωση, ενώ διοικητική και γραφειοκρατική ένταση αποτελούν βασικούς παράγοντες πρόκλησής της

Ένα κύμα που δεν είναι προσωρινό

Οι 113 παραιτήσεις στελεχών και οι 95 άδειες άνευ αποδοχών μόνο στην πρωτοβάθμια Εκπαίδευση της Αττικής το 2024 δεν είναι στατιστικά ατυχήματα. Είναι το αποτύπωμα μιας βαθιάς κρίσης που δεν μπορεί πλέον να κρυφτεί κάτω από εξαγγελίες περί «μεταρρυθμίσεων» και «ψηφιακού μετασχηματισμού». Είναι η κραυγή ενός κλάδου που νιώθει ότι πλέον δεν ακούγεται.

Όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί, ακόμα και πριν θεμελιώσουν συνταξιοδοτικό δικαίωμα, ζητούν να φύγουν – έστω και χωρίς αποδοχές. Όχι γιατί βαρέθηκαν να διδάσκουν, αλλά γιατί πνίγονται στο διοικητικό βάρος, την απουσία εμπιστοσύνης και την αίσθηση ότι οι ίδιοι μετατρέπονται σε εκτελεστικά όργανα αποφάσεων που δεν λαμβάνονται από παιδαγωγούς αλλά από λογιστές και επιτελείς.

Από δάσκαλοι, «πολυεργαλεία» μιας εκπαιδευτικής γραφειοκρατίας

Ο εκπαιδευτικός του 2025 δεν είναι πια «ο άνθρωπος που εμπνέει»· είναι ο άνθρωπος που πρέπει να:

• συμπληρώνει διαρκώς πλατφόρμες και αρχεία,

• κάνει τον νοσοκόμο και τον διαχειριστή υγειονομικών πρωτοκόλλων (Covid),

• διαχειρίζεται συγκρούσεις ως «σύμβουλος σχολικής ζωής» χωρίς ψυχολογική εκπαίδευση,

• φροντίζει για τον σχολικό εκφοβισμό, για τις απουσίες, για τις επισκέψεις, για τους φακέλους αξιολόγησης,

και όλα αυτά... την ώρα που προσπαθεί να διδάξει μέσα σε τάξεις των 25+ μαθητών, με ελλείψεις, χωρίς ειδικούς παιδαγωγούς και χωρίς ουσιαστική υποστήριξη.

Αυτό δεν είναι πια παιδαγωγικό έργο. Είναι διαχείριση κρίσεων. Κι ο δάσκαλος, όσο και να θέλει, δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα θεραπευτής, γραμματέας, διευθυντής και εμψυχωτής – τουλάχιστον όχι χωρίς να καεί.

Η επιβολή του φόβου και η διοικητική καχυποψία

Η εκπαίδευση δεν διορθώνεται με επιτελικά διατάγματα. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια, η αυταρχικοποίηση του σχολείου μοιάζει να έχει θεσμοθετηθεί. Κάθε αντίδραση θεωρείται απειλή. Οι απεργίες σύρονται στα δικαστήρια. Τα συνδικάτα φιμώνονται. Οι παιδαγωγικές αποκλίσεις αντιμετωπίζονται σχεδόν ως πειθαρχικά παραπτώματα.

Δεν πρόκειται για υπερβολή. Πρόκειται για μια πραγματικότητα που βιώνεται με κόπο καθημερινά: το «μάθημα» διδάσκεται πλέον όχι με έμπνευση αλλά με φόβο – φόβο μη γίνει κάποιο λάθος, μη χαθεί κάποια προθεσμία, μη θεωρηθεί κανείς «απείθαρχος». Ο δάσκαλος μετατρέπεται σιγά-σιγά σε πειθήνιο γρανάζι ενός μηχανισμού που τον ελέγχει αλλά δεν τον καταλαβαίνει.

Δυο κόσμοι της εκπαίδευσης: Διώκτες και διωκόμενοι

Στο πλαίσιο της κυβερνητικής πολιτικής που αποδομεί το δημόσιο σχολείο με αιχμή του δόρατος την αξιολόγηση και τις διώξεις επιδιώκεται η διαμόρφωση ενός σχολείου φόβου και τιμωρίας, νεκροταφείου δικαιωμάτων. Μια πρωτόγνωρη κατάσταση για τα δεδομένα της μεταπολίτευσης, όπου  το χάσμα ανάμεσα στους δυο αντίθετους κόσμους της εκπαίδευσης βαθαίνει επικίνδυνα. Από τη μια οι διώκτες και από την άλλη οι διωκόμενοι που ανάγονται στη διαχρονική αντίθεση ανάμεσα στον διοικητικό, γραφειοκρατικό και ιεραρχικό μηχανισμό της εκπαίδευσης και τους μάχιμους εκπαιδευτικούς που παίρνει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στη σημερινή συγκυρία.

Οι χιλιάδες διώξεις σε ολόκληρη την Ελλάδα για συνδικαλιστικούς λόγους (συμμετοχή σε κινητοποιήσεις, συμμετοχή στην απεργία-αποχή από την αξιολόγηση, ενάντια στην τηλεκπαίδευση, σε κατάληψη κ.ά.), αλλά και για δημόσια διατύπωση κριτικής στις πολιτικές της κυβέρνησης, ερμηνεύονται πλέον ως πολιτικές διώξεις που συνιστούν κεντρική επιλογή της κυβέρνησης, στέλνοντας «μήνυμα» τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στους μαθητές στοχεύοντας στη δημιουργία σχολείων-νεκροταφείων δικαιωμάτων.

Κυβέρνηση – ΥΠΑΙΘΑ – Στελέχη του διοικητικού μηχανισμού  επιδιώκουν  να ποινικοποιήσουν την πολιτική και συνδικαλιστική δράση και να εξαφανίσουν κάθε φωνή διαφωνίας που τη βαφτίζουν «απειλή για το δημόσιο συμφέρον». Η συμμετοχή σε απεργία-αποχή από την αξιολόγηση —απολύτως νόμιμη μορφή κινητοποίησης— βαφτίζεται «διατάραξη της σχολικής ειρήνης».  Όπως εύστοχα σημειώνει ο γνωστός εκπαιδευτικός αναλυτής Γιώργος Καββαδίας, το παζλ του αυταρχισμού περιλαμβάνει: Διώξεις, στοχοποίηση και πειθαρχικά σε φουλ ρυθμό για απεργία-αποχή. Καταδίκες για συνδικαλιστική δράση (όπως η υπόθεση ΕΛΜΕ Κέρκυρας). Απαγωγές εκπαιδευτικών από την ΕΛΑΣ, όπως καταγγέλλεται στην περίπτωση της Δήμητρας Τάσσου. Έμμεσες απολύσεις μέσω του καθεστώτος της «δυνητικής αργίας». (Χρύσα Χοτζόγλου, Δημήτρης Χαρτζουλάκης). Σε μια περίοδο στην οποία η κυβέρνηση εισηγείται το νέο πειθαρχικό δίκαιο και την άρση της μονιμότητας ώστε να διασφαλίσουν την επιβολή σιγής νεκροταφείου με δρακόντειες κυρώσεις και ποινές στους χώρους δουλειάς.

Το «έγκλημα», λοιπόν, των διωκόμενων εκπαιδευτικών, πχ όπως του δασκάλου Κώστα Τουλγαρίδη ή της Ελευθερίας Παλαιστίδου ή της Σοφίας Καψαλάκη, ή πρόσφατα της Έφης Λάζου και τόσων άλλων, είναι ότι ως παιδαγωγοί θέλουν να είναι ενεργοί πολίτες, να συμμετέχουν και να υλοποιούν τις αποφάσεις του κλάδου των εκπαιδευτικών. Αυτό δεν είναι αρεστό σε σκοτεινές εποχές που θέλουν τον εκπαιδευτικό άβουλο, μοιραίο και υποταγμένο μέσω της «αξιολόγησης», του νέου θεσμικού πλαισίου για το «πειθαρχικό δίκαιο» των δημοσίων υπαλλήλων και της άρσης της μονιμότητας. Το  «δόγμα» —ότι δηλαδή όποιος «δημόσιος λειτουργός δε συμμορφώνεται, θα διώκεται ή θα απομακρύνεται»— αποκαλύπτεται στην πράξη ως μια επίθεση στον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατίας: την ελευθερία έκφρασης, της πολιτικής και συνδικαλιστικής δράσης και της επαγγελματική ς αξιοπρέπειας. Είναι πια απροσχημάτιστη η στοχοποίηση της αντίστασης των εργαζομένων και των εκπαιδευτικών.

Η κρίση δεν είναι εκπαιδευτική. Είναι βαθύτατα πολιτική.

Όταν η δημόσια εκπαίδευση λειτουργεί με όρους «πειραματισμού επί των εκπαιδευτικών», όταν οι πολιτικές ηγεσίες αλλάζουν κάθε τέσσερα χρόνια αλλά οι στρατηγικές εξουθένωσης παραμένουν, τότε δεν έχουμε πια να κάνουμε με ατυχείς εφαρμογές. Έχουμε να κάνουμε με ένα μοντέλο που έχει εγκαταλείψει την παιδαγωγική του ψυχή.

Όσο και να μιλούν οι κυβερνήσεις για «αριστεία», όταν ο εκπαιδευτικός δεν μπορεί να σταθεί, καμία αριστεία δεν επιτυγχάνεται. Κανένας στόχος δεν κατακτιέται. Καμία αξιολόγηση δεν έχει νόημα όταν τα θεμέλια του ανθρώπου που διδάσκει είναι διαλυμένα.

Το πιο τραγικό, ίσως, δεν είναι οι αριθμοί των παραιτήσεων. Είναι εκείνοι που μένουν, που υπομένουν, που συνεχίζουν με βαθιά απογοήτευση, κουρασμένοι, αλλά ακόμη όρθιοι – γιατί ξέρουν ότι κάποιο παιδί, κάπου, έχει ανάγκη να ακούσει έναν λόγο που δεν προέρχεται από πλατφόρμα ή νομοθέτημα, αλλά από την καρδιά ενός δασκάλου.

Και αυτοί οι δάσκαλοι, όσο κι αν πληγώνονται, όσο κι αν σιωπούν, είναι το τελευταίο προπύργιο ανθρωπιάς σε ένα σχολείο που τείνει να χάσει τον λόγο ύπαρξής του.