Χρήστος Κάτσικας

Η δημογραφική κρίση συνεχίζει να αποτυπώνεται με σκληρούς αριθμούς στην εκπαίδευση, έναν χρόνο μετά τις πρώτες προειδοποιήσεις για κατάρρευση του μαθητικού πληθυσμού. Αν το 2010 πέρασαν το κατώφλι της Α΄ Δημοτικού περίπου 115.000 παιδιά, το 2025 οι εγγραφές περιορίστηκαν σε 69.000 – μια πτώση που αγγίζει το 40% μέσα σε 15 χρόνια και ήδη επηρεάζει τον σχεδιασμό της εκπαιδευτικής πολιτικής.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που είχαν παρουσιαστεί από το υπουργείο Εσωτερικών, περίπου 60.000 μαθητές με ελληνική ιθαγένεια και 9.000 με αλλοδαπή εγγράφηκαν στην Α΄ Δημοτικού το 2025, έναντι 100.000 και 15.000 αντίστοιχα το 2010. Η τάση δεν έχει ανακοπεί. Οι γεννήσεις στη χώρα παραμένουν σταθερά κάτω από τις 80.000 ετησίως από το 2018 και μετά, ενώ η αναλογία γεννήσεων–θανάτων διαμορφώνεται περίπου στο 1 προς 2, επιβεβαιώνοντας τη μόνιμη πλέον πληθυσμιακή συρρίκνωση.

Το «κύμα» φτάνει στη Δευτεροβάθμια

Το αποτύπωμα της υπογεννητικότητας είναι πλέον ορατό και στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Η σχολική χρονιά 2025-2026 βρίσκει τα Γυμνάσια με σημαντικά λιγότερους μαθητές σε σχέση με το 2022-2023, ενώ το 2026-2027 η συνολική μείωση εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τους 64.000 μαθητές.

Ήδη από το 2023-2024 καταγράφηκε η πρώτη καθαρή αρνητική διαφορά μεταξύ εισερχόμενων και αποφοιτησάντων μαθητών, τάση που επιδεινώθηκε τα επόμενα έτη. Το «κύμα» αυτό αναμένεται να μεταφερθεί σταδιακά και στα Λύκεια, μεταβάλλοντας ριζικά τον μαθητικό χάρτη της χώρας.

Σε ορεινές και νησιωτικές περιοχές σχολικές μονάδες υπολειτουργούν ή συγχωνεύονται λόγω έλλειψης μαθητών, ενώ σε αστικά κέντρα καταγράφονται συμπτύξεις τμημάτων, με το υπουργείο Παιδείας να επικαλείται εξορθολογισμό του δικτύου.

Ευκαιρία αναβάθμισης ή εργαλείο περικοπών;

Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού θα μπορούσε, θεωρητικά, να αποτελέσει ευκαιρία για ουσιαστική αναβάθμιση της δημόσιας εκπαίδευσης: μικρότερα τμήματα, περισσότερη εξατομικευμένη διδασκαλία, καλύτερες παιδαγωγικές συνθήκες. Ωστόσο, εκπαιδευτικοί και ενώσεις γονέων εκφράζουν ανησυχίες ότι η δημογραφική συρρίκνωση ενδέχεται να αξιοποιηθεί ως επιχείρημα για περαιτέρω συμπτύξεις τμημάτων και περιορισμό προσλήψεων.

Η εμπειρία της προηγούμενης σχολικής χρονιάς, με μαζικές συγχωνεύσεις τμημάτων και ανακατανομή προσωπικού, προκάλεσε αντιδράσεις σε πολλές περιοχές. Εκπαιδευτικοί υποστηρίζουν ότι τα πολυπληθή τμήματα υποβαθμίζουν τη μαθησιακή διαδικασία, περιορίζοντας τον παιδαγωγικό χρόνο και τη δυνατότητα ουσιαστικής στήριξης των μαθητών.

Το διακύβευμα για το δημόσιο σχολείο

Η δημογραφική κάμψη δεν αποτελεί πλέον μελλοντική απειλή αλλά παρούσα πραγματικότητα. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν η Πολιτεία θα επιλέξει να επενδύσει στη βελτίωση της ποιότητας –με μείωση μαθητών ανά τάξη και ενίσχυση της στελέχωσης– ή αν θα προχωρήσει σε έναν νέο κύκλο «εξορθολογισμών» με στόχο τον περιορισμό δαπανών.

Σε κάθε περίπτωση, η υπογεννητικότητα δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση. Αφορά τη βιωσιμότητα ολόκληρης της κοινωνικής και οικονομικής δομής της χώρας. Και τα σχολεία είναι το πρώτο, και ίσως πιο ηχηρό, καμπανάκι.