Εκκαθάριση των δημόσιων Πανεπιστημίων με όχημα την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής

Χρήστος Κάτσικας

Βασικό θέμα στην ατζέντα της επόμενης συνόδου πρυτάνεων, στον Βόλο, η περιβόητη «αναδιάρθρωση» των ΑΕΙ, δηλαδή ο νέος ακαδημαϊκός χάρτης που θα προκύψει μέσα από συγχωνεύσεις και καταργήσεις τμημάτων ώστε να αποκτήσουν πελατεία κολέγια και ιδιωτικά Πανεπιστήμια.

Εδώ και αρκετά χρόνια ένα αόρατο νήμα συνδέει τις συζητήσεις στις συνόδους των πρυτάνεων με τα σχέδια των εκάστοτε κυβερνήσεων: το νήμα της λεγόμενης «αναδιάρθρωσης» του πανεπιστημιακού χάρτη. Μια λέξη τεχνική, σχεδόν ουδέτερη, που πίσω της κρύβει μια δύσκολη πραγματικότητα: συγχωνεύσεις, καταργήσεις τμημάτων, μετακινήσεις προσωπικού και -τελικά- λιγότερες ευκαιρίες για νέους ανθρώπους. Τα ελληνικά Πανεπιστήμια μοιάζουν να βαδίζουν -σιωπηρά αλλά σταθερά- προς ένα σημείο καμπής.

Η λέξη που ακούγεται επίμονα στους διαδρόμους του υπουργείου Παιδείας και στις συνεδριάσεις των πρυτάνεων είναι «αναδιάρθρωση». Ενα τεχνοκρατικό πέπλο που σκεπάζει μια πιο σκληρή πραγματικότητα: συγχωνεύσεις, καταργήσεις και συρρίκνωση τμημάτων με πρόσχημα τον «μειωμένο αριθμό φοιτητών» – έναν αριθμό όμως που το ίδιο το σύστημα φρόντισε να μειώσει μεθοδικά. Η επιχειρηματολογία είναι γνωστή: «Τα τμήματα έχουν λίγους φοιτητές, δεν είναι βιώσιμα». Ωστόσο πίσω από το «λίγους» κρύβεται ένας μηχανισμός που το ίδιο το κράτος δημιούργησε. Η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ), που εισήχθη το 2021, υποτίθεται πως θα αναβάθμιζε το επίπεδο των φοιτητών και θα έδινε κύρος στα Πανεπιστήμια. Στην πράξη λειτούργησε ως μηχανισμός αποκλεισμού.

Ο απολογισμός

Από το 2021 έως και το 2025 τα στοιχεία είναι αμείλικτα: περίπου 59.000 πανεπιστημιακές θέσεις έμειναν κενές λόγω ΕΒΕ. Μόνο φέτος, το 2025, καταγράφηκαν 11.000 «ορφανές» θέσεις, από τις οποίες 10.628 αφορούν υποψηφίους των ΓΕΛ και 250 των ΕΠΑΛ. Η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο:

• Το 2024: 10.120 κενές θέσεις.

• Το 2023: 10.121 κενές θέσεις και 153 τμήματα (34% των ΑΕΙ) δεν κάλυψαν το σύνολο των θέσεών τους.

• Το 2022: 11.000 κενές θέσεις.

• Το 2021: 17.000 κενές θέσεις, με την πρώτη χρονιά εφαρμογής της ΕΒΕ να αφήνει πίσω της έναν μικρό «σεισμό».

Μέσα σε πέντε χρόνια η ΕΒΕ εξαφάνισε αριθμητικά σχεδόν τρία Πανεπιστήμια του μεγέθους του Θεσσαλίας, του Αιγαίου και του Ιονίου.

Στις τελευταίες συνόδους των πρυτάνεων το θέμα της αναδιάρθρωσης επιστρέφει ξανά και ξανά. Είναι μάλιστα ένα από τα κεντρικά ζητήματα της επόμενης συνόδου, που θα πραγματοποιηθεί τον Δεκέμβριο στον Βόλο. Οπως επισημαίνουν αρκετοί πρυτάνεις, η πολιτεία δείχνει να αντιμετωπίζει τα Πανεπιστήμια ως διοικητικές μονάδες και όχι ως ζωντανούς οργανισμούς γνώσης και τοπικής ανάπτυξης.

Στα Πανεπιστήμια της περιφέρειας η ύπαρξη ενός τμήματος δεν είναι απλώς θέμα εκπαιδευτικό: είναι θέμα ζωής μιας ολόκληρης πόλης, μιας κοινότητας που ανανεώνεται. «Αν δούμε το Πανεπιστήμιο μόνο μέσα από πίνακες Excel, τότε θα χάσουμε το νόημά του» δηλώνει χαρακτηριστικά πρύτανης μεγάλου περιφερειακού ΑΕΙ.

Πόλεις μαραζώνουν

Πίσω από τα νούμερα υπάρχουν πρόσωπα. Υπάρχουν τμήματα που βλέπουν τα αμφιθέατρά τους να αδειάζουν και τις σχολές να μετατρέπονται σε ηχώ μιας άλλης εποχής. Το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, για παράδειγμα, έχασε φέτος πάνω από 1.000 φοιτητές, με 1.030 κενές θέσεις από τις 4.415 που είχε διαθέσει το υπουργείο Παιδείας. Τμήματα Φυσικής, Μαθηματικών, Γεωπονίας, Διοίκησης Τουρισμού, Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών -ιδιαίτερα στην περιφέρεια- έχουν πια μονοψήφιους ή διψήφιους εισακτέους. Το Τμήμα Μαθηματικών Σάμου, το Φυσικό Ιωαννίνων, το Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας στο ΑΠΘ ή η Αμπελουργία και Οινολογία στο ΔΠΘ είναι μόνο μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Η γεωγραφική κατανομή του προβλήματος είναι εύγλωττη: όσο πιο μακριά από το κέντρο τόσο πιο μεγάλη η αιμορραγία. Οι νησιωτικές και απομακρυσμένες περιοχές πλήττονται περισσότερο, καθώς η ΕΒΕ λειτουργεί σαν αόρατο μαχαίρι που κόβει δεσμούς γνώσης και ζωής.

Το σχέδιο της αναδιάρθρωσης δεν είναι καινούργιο. Από το 2020 κυκλοφορούν προσχέδια και εισηγήσεις για συγχωνεύσεις και καταργήσεις. Ομως η πολιτική συγκυρία δεν επέτρεψε την πλήρη εφαρμογή του. Κάθε φορά το υπουργείο «περιμένει την κατάλληλη στιγμή». Η συγκυρία του Δεκεμβρίου και η σύνοδος του Βόλου φαίνεται να λειτουργούν ως προοίμιο μιας νέας φάσης. Οι εισηγήσεις της ΕΘΑΑΕ, σε συνδυασμό με τα στατιστικά των φετινών εισακτέων, δημιουργούν ένα περιβάλλον ώριμο για αποφάσεις.

Ανθηση των ιδιωτικών

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι πως όλη αυτή η διαδικασία δεν μοιάζει ούτε τυχαία ούτε αθώα. Με την ΕΒΕ να αποψιλώνει τα δημόσια ΑΕΙ, το έδαφος στρώνεται για τη «χρυσή εποχή» των ιδιωτικών Πανεπιστημίων που κάνουν φέτος το ντεμπούτο τους. Η αλυσίδα είναι σαφής: η ΕΒΕ αποκλείει χιλιάδες μαθητές. Οι δημόσιες σχολές «αδειάζουν». Η ΕΘΑΑΕ προτείνει συρρίκνωση. Οι ιδιωτικές σχολές γεμίζουν. Και κάπως έτσι η αποψίλωση γίνεται ευκαιρία. Για κάποιους, «εκσυγχρονισμός». Για άλλους, το τέλος της δημόσιας ανώτατης εκπαίδευσης όπως τη γνωρίζαμε.

Πόλεις όπως η Κοζάνη, η Φλώρινα, τα Ιωάννινα, η Σάμος, η Ορεστιάδα βλέπουν τους νεότερους να φεύγουν και τη ζωντάνια τους να χάνεται. Αλλά και στα σχολεία η ΕΒΕ δημιουργεί κλίμα απογοήτευσης. Μαθητές και γονείς μαθαίνουν σιγά σιγά να βλέπουν τη δημόσια εκπαίδευση ως αδιέξοδη και στρέφονται, όπως εύστοχα παρατηρείται, «με δέος» προς τα φροντιστήρια και τα ιδιωτικά κολέγια που τους προσφέρουν ένα και μόνο «εισιτήριο»: τα δίδακτρα.