Για το βιβλίο της Θεοδώρας Ι. Μόσχου, «Ταξικές σχέσεις στην Κερκυραïκή Ύπαιθρο κατά την Όψιμη Βενετοκρατία, 18^ος Αιώνας. Η περίπτωση του φέουδου Μαρτσέλλο στη Βορειοδυτική Κέρκυρα»

Γράφει η Αγγελική Μουζακίτη*

 Ένα φεουδαρχικό κατάστιχο των ετών 1784-1789 και μια δικογραφία της ίδιας εποχής: Αυτά τα δύο τεκμήρια από τα Γ.Α.Κ-Αρχεία Νομού Κέρκυρας και τα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας συνιστούν τον... καμβά πάνω στον οποίο συγκροτεί τη μελέτη της η ιστορικός Δώρας Μόσχου, προκειμένου να ιστορικοποιήσει οικονομικές και κοινωνικές, δομές, σχέσεις παραγωγής, βιωμένες πραγματικότητες και νοοτροπίες στο φέουδο Μαρτσέλλο και ειδικότερα στο χωριό των Λιαπάδων της Βορειοδυτικής Κέρκυρας στα τέλη του 18^ου αιώνα.

Πρόκειται, βεβαίως, για ένα ερευνητικό και συγγραφικό εγχείρημα το οποίο εντάσσεται σε μία ήδη αρκετά πλούσια ιστοριογραφική παραγωγή για τα Ιόνια Νησιά και ειδικότερα για την Κέρκυρα˙ η ερευνητική και ιστοριογραφική «σοδειά» των τελευταίων ετών έχει ενσωματώσει νέες οπτικές που συνεκτιμούν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Ιόνιου χώρου, τις πολλές και διαφορετικές κοινωνικές και πολιτισμικές τοπικότητες που εγκιβωτίζονται σε αυτόν αλλά και διεπιστημονικές προσεγγίσεις μέσα από τις οποίες το παρόν «συνομιλεί» με το παρελθόν.

Ειδικότερα για τη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα έχουν δημοσιευτεί αρκετές μελέτες που εστιάζουν, για παράδειγμα, στα βασικά χαρακτηριστικά και τις ιδιομορφίες του γαιοκτητικού συστήματος, στον κόσμο της πόλης αλλά και σε πτυχές της πολιτικής, κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας.  Επομένως, τι νέο κομίζει το συγκεκριμένο βιβλίο; Η απάντηση δίνεται στον αναγνώστη ήδη από την αφιέρωση: «Στις χιλιάδες ψυχές που για αιώνες πότιζαν με τον ίδρο τους μια γη που δεν ήταν δική τους».  Η συγγραφέας στρέφει τον ερευνητικό της φακό στον κόσμο της κερκυραïκής υπαίθρου και μετατρέπει τους χωρικούς σε βασικά δρώντα υποκείμενα της ιστορικής αφήγησης. Αυτή η αλλαγή οπτικής δεν είναι προïόν κάποιας αυθαίρετης εκτίμησης αλλά εδράζεται στις ιστοριογραφικές κατευθύνσεις και τάσεις που κάνουν την εμφάνισή τους κυρίως από τα μέσα του 20^ου αιώνα  και εξής,  εστιάζουν στις ζωές και τις ιστορίες των αφανών και επιχειρούν να συνδέσουν τη «μικρή» με τη «μεγάλη» ιστορία. Στην προκειμένη περίπτωση, αυτή η «από τα κάτω» θέαση του ιστορικού παρελθόντος με φόντο  τον «μικρόκοσμο» των Λιαπάδων συμβάλλει στην ανάδειξη της καθημερινότητας, των ταξικών αντιθέσεων μεταξύ των εμπαρούνων(φεουδαρχών) και των παροίκων(χωρικών) αλλά ακόμη και των εσωτερικών διαφοροποιήσεων και διαστρωματώσεων που υφίστανται και μεταξύ των χωρικών.

Η ανάλυση ξεδιπλώνεται πάνω στο σχήμα  χώρος-χρόνος-άνθρωποι: Η έννοια του χώρου αφορά στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον: τα χωριά, τις καλλιέργειες, τα ζώα, τα φυτά, τα αγροτικά νοικοκυριά, τις κλιματολογικές συνθήκες που διαμορφώνουν το μικροκλίμα της περιοχής και επηρεάζουν μακροπρόθεσμα και τις οικονομικές και κοινωνικές δομές. Παράλληλα ο ιστορικός χρόνος δεν αντιμετωπίζεται ως ένα γραμμικό συνεχές αλλά ως ένα πλέγμα πολλαπλών χρονικοτήτων. Πρόκειται στην ουσία για τα τρία επίπεδα χρόνου που έχει αναλύσει ο Γάλλος ιστορικός  Φερνάν Μπρωντέλ: τη  μακρά διάρκεια, τη μεσαία διάρκεια και τη μικρή διάρκεια.  Η μακρά διάρκεια ταυτίζεται με την «ακίνητη ιστορία», τις αργές αλλαγές που επηρεάζουν την ανθρώπινη δράση σε βάθος χρόνου και συνδέονται με τις γεωγραφικές και κλιματολογικές συνθήκες. Η μεσαία διάρκεια ταυτίζεται με τις οικονομικές και κοινωνικές δομές και στην προκειμένη περίπτωση αντιστοιχεί στο γαιοκτητικό καθεστώς και τους κοινωνικο-οικονομικούς σχηματισμούς που εδραιώθηκαν στο νησί κατά τη διάρκεια της ενετικής κυριαρχίας. Η μικρή διάρκεια ταυτίζεται με τον πυκνό ιστορικό χρόνο και πιο συγκεκριμένα με τους δριμείς χειμώνες και τις αλλεπάλληλες σιτοδείες, την οικονομική δυσπραγία και την προϊούσα παρακμή της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 18^ου αιώνα. Σε αυτόν τον ιστορικό χωροχρόνο εκτυλίσσονται τα...ανθρώπων δρώμενα.  Είναι οι πλούσιοι και φτωχοί χωρικοί, οι «ξενομερίτες», οι «σινιόρι», οι εκκλησίες και τα μοναστήρια..

.Ένα ετερόκλητο σύνολο νομέων, συνεισφορέων και καλλιεργητών που συνθέτουν μία πυραμίδα εξαρτήσεων και πιέσεων  που ξεκινά από τον «εμπαρούνο» και καταλήγει στον χωρικό που καλλιεργούσε μια γη που δεν κατείχε. Το πλήθος των καλλιεργητών που βρίσκονται στη βάση αυτής της πυραμίδας δεν είχαν βεβαίως ούτε εθνική ούτε ταξική συνείδηση. «Πατρίδα» τους ήταν το χωριό τους και ο κλήρος που καλλιεργούσαν. Ο «κόσμος» τους ήταν οι πολυμελείς πατριαρχικές οικογένειες, οι «φρατέρνες» που στην ουσία λειτουργούσαν ως οικονομικές μονάδες, παρείχαν «συλλογική εργασία» και ήταν άμεσα συνδεδεμένες με το φεουδαρχικό καθεστώς.

Το βιβλίο της Μόσχου συνιστά πολύτιμο εργαλείο για όσους θεραπεύουν την ιστορική επιστήμη, καθώς συνδυάζει με αριστοτεχνικό τρόπο την αρχειακή τεκμηρίωση με τη θεωρητική πλαισίωση˙  πολλώ δε μάλλον για εμάς που έλκουμε την καταγωγή μας από την Κέρκυρα και ως εκ τούτου, η επιστημονική-ερευνητική  σκευή και τα βιώματά μας συνυφαίνονται και αλληλοτροφοδοτούνται. Ωστόσο δεν απευθύνεται μόνο σε ένα εξειδικευμένο κοινό. Η ίδια η συγγραφέας δηλώνει εξαρχής ότι θέλει αυτό το πόνημα να γίνει κτήμα «των απογόνων των ανωνύμων», «των μικρών ανθρώπων». Φαίνεται άλλωστε και  από τη γλώσσα και το ύφος της μελέτης, καθώς ακόμη και οι πιο σύνθετες ιστορικές έννοιες και όροι δίνονται με έναν απίστευτα εύληπτο τρόπο. Το βιβλίο λοιπόν μπορεί να διαβαστεί άνετα και από κάποιον μη ειδικό. Διότι η «πρώτη ύλη της Ιστορίας» είναι η δράση αυτών των μικρών, ανώνυμων ανθρώπων. Από αυτούς ξεκινάει και σε αυτούς καταλήγει.

 Σημείωση: Το παρόν κείμενο αποτελεί μία σύνοψη της βιβλιοπαρουσίασης που πραγματοποιήθηκε στο χωριό  Λιαπάδες, στις 29 Νοεμβρίου 2025.   

Αγγελική Μουζακίτη, ιστορικός, διδάσκουσα στο Τμήμα Ιστορίας και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ιονίου Πανεπιστημίου